Çfarë ndodh kur dikush nuk mund ta shohë botën me sy? Mos vallë sheh më pak? Apo thjesht sheh ndryshe?
Djali që e sheh botën me gishta, i shkrimtarit polak Tomasz Małkowski, nis pikërisht me këto pyetje dhe e çon lexuesin drejt një bote që nuk ka nevojë të shihet për t’u njohur. Protagonisti i librit është një djalosh i verbër, që e përjeton realitetin përmes prekjes, tingujve, aromave, zërave dhe lëvizjeve. Gishtat nuk janë vetëm një mjet për t’u orientuar. Ata janë një mënyrë për të lexuar botën.
Dhe kjo është një ide që libri e vendos përballë lexuesit pa zhurmë: sa nga bota jonë e njohim vërtet dhe sa thjesht kemi mësuar ta shohim?
Małkowski nuk ndërton një histori për mëshirën. Kjo është ndoshta gjëja e parë që duhet thënë për këtë libër. Djali nuk paraqitet si një personazh i përcaktuar vetëm nga ajo që nuk mund të bëjë. Ai ka dëshirat e veta, frikërat, kureshtjen, marrëdhëniet dhe mënyrën e tij për ta kuptuar atë që ndodh rreth tij. Verbëria është pjesë e historisë së tij, por nuk është gjithë historia e tij.
Ky dallim është i rëndësishëm sidomos në letërsinë për fëmijë. Një libër mund t’i mësojë fëmijës për ndryshimin duke i dhënë një mësim. Por mund të bëjë edhe diçka më të thellë: ta vendosë fëmijën për pak kohë brenda përvojës së dikujt tjetër.
Djali që e sheh botën me gishta zgjedh këtë rrugë.
Lexuesi nuk ftohet të mendojë vetëm për një djalë që nuk sheh. Ftohet të mendojë për mënyrën se si shohim ne. Sepse pengesa nuk është gjithmonë aty ku mendojmë. Ndonjëherë pengesa është mënyra se si i shohim të tjerët.
Fëmijët e kuptojnë shpejt ndryshimin. Një shok që lëviz ndryshe, që nuk lexon si të tjerët, që komunikon në një mënyrë tjetër, mund të bëhet menjëherë “i ndryshmi”. Dhe pikërisht në këtë pikë letërsia mund të bëjë diçka që asnjë këshillë morale nuk e bën aq lehtë: të na lejojë të jetojmë për pak në përvojën e tjetrit.
Dhe Małkowski këtë bën: na kujton se bota nuk ka vetëm një mënyrë për t’u përjetuar.
Për dikë, një fytyrë është një imazh. Për dikë tjetër mund të jetë zëri që dëgjon. Për dikë, një pemë është diçka që sheh nga larg; për dikë tjetër mund të jetë tekstura e lëvores nën gishta. Një hapësirë mund të njihet nga forma, nga jehona, nga era, nga tingujt e njerëzve që kalojnë.
Bota nuk zvogëlohet kur ndryshon mënyra se si e percepton. Ndonjëherë bëhet më e gjerë. Dhe pikërisht këtu titulli i librit merr një kuptim të veçantë. Djali që e sheh botën me gishta nuk është thjesht një titull i bukur. Është një mënyrë për të na bërë të dyshojmë tek ajo që e quajmë “të shohësh”. Ndoshta të shohësh është edhe të dëgjosh. Të prekësh. Të vëresh. Të kuptosh. Të pranosh.
Në këtë kuptim, libri është një histori për verbërinë, por edhe një histori për empatinë. Për përpjekjen për të kuptuar një njeri pa e reduktuar atë në ndryshimin e tij. Për një fëmijëri që nuk kërkon mëshirë, por hapësirë, miqësi dhe mundësinë për të qenë pjesë e botës.
Letërsia për fëmijë nuk ka pse t’i bëjë të gjitha gjërat të lehta. Fëmijët mund të lexojnë edhe për sëmundjen, humbjen, vetminë, frikën, ndryshimin. Ajo që ka rëndësi është mënyra si u flitet për këto gjëra.
Tomasz Małkowski zgjedh të flasë përmes një fëmije që nuk e sheh botën si shumica prej nesh, por që ka një mënyrë të vetën për ta njohur atë. Dhe ndoshta pyetja më interesante që mbetet pasi mbyllet libri nuk është “Si ia del ai pa parë?”, por një tjetër: Po ne, sa mirë po e shohim botën që kemi përpara? Ndoshta ndonjëherë duhet t’i mbyllim sytë për pak, që të kuptojmë se sa shumë gjëra kemi lënë pa parë.
