Sot, në orën dhjetë, në një sallë të Hagës, gjykatësi Charles Smith lexoi gjatë. Në fund mbetën katër numra: 25, 25, 18, 13. Tetëdhjetë e një vjet burg për Hashim Thaçin, Jakup Krasniqin, Kadri Veselin dhe Rexhep Selimin. Thaçi e dëgjoi në këmbë, pa lëvizur. Në sheshin e Prishtinës, mijëra njerëz e ndoqën në ekran të madh, dhe heshtja që ra aty u ndie deri në Tiranë.
Nuk do të bëj sikur jam e paanshme për luftën e Kosovës. Nuk jam dhe nuk dua të jem. Por pikërisht sepse e dua këtë çështje, mendoj se sot i detyrohemi vetes diçka më shumë se zemërim: një lexim të ftohtë të asaj që u vendos dhe një plan për të nesërmen. Zemërimi që nuk kthehet në punë shuhet brenda javës. Puna zgjat sa Apeli.
Çfarë tha vërtet gjykata
Aktakuza kishte dhjetë pika: gjashtë për krime kundër njerëzimit dhe katër për krime lufte. Për të gjashtë pikat e para – përndjekje, burgosje, zhdukje me forcë e të tjera – të katërt u shpallën të pafajshëm. Trupi gjykues tha se prokuroria nuk arriti të provojë se kishte një sulm të gjerë dhe sistematik kundër popullsisë civile.
Lexojeni edhe një herë këtë fjali, sepse në kronikat e huaja do ta gjeni në paragrafin e nëntë: gjykata e Hagës nuk gjeti se UÇK-ja kreu një fushatë të organizuar kundër civilëve. Vetë gjykatësi Smith, në hapje të seancës, e tha shkoqur se ky proces gjykon një aktakuzë, jo legjitimitetin e UÇK-së.
Dënimi erdhi për katër pikat e krimeve të luftës: ndalim arbitrar i të paktën 385 vetëve, trajtim mizor i 49, torturë e 303 dhe vrasje e 96 njerëzve, në vende ndalimi të kontrolluara nga UÇK-ja. Themeli juridik është doktrina e “ndërmarrjes së përbashkët kriminale”, e cila nuk kërkon të provohet se dikush dha urdhër për një krim konkret: gjykata thotë se të katërt ndanë një qëllim të përbashkët kundër atyre që shiheshin si kundërshtarë dhe kontribuuan ndjeshëm në të. Prokuroria kërkonte 45 vjet për secilin. Nuk i mori.
Ku janë të çarat
E para, doktrina vetë. “Ndërmarrja e përbashkët kriminale” është një ndërtim i Tribunalit për ish-Jugosllavinë, i kritikuar prej vitesh nga juristë seriozë, sepse e zgjeron përgjegjësinë individuale deri aty ku nis t’i ngjajë përgjegjësisë kolektive: ke ndarë një qëllim politik, ke “kontribuar”, dhe krimet e të tjerëve bëhen të tuat. Gjykata Penale Ndërkombëtare nuk e përdor këtë doktrinë; Statuti i Romës zgjodhi një rrugë tjetër. Gjykata e Kamboxhias hodhi poshtë formën e saj më të gjerë. Këtu do të luhet Apeli, dhe këtu duhet të përqendrohet mendja jonë më e mirë juridike.
E dyta, gjykata me një sy. Dhomat e Specializuara kanë juridiksion vetëm mbi njërën palë të luftës. Ato lindën nga raporti i Dick Marty-t, ai që tronditi botën me akuzat për trafik organesh. Ajo akuzë nuk hyri kurrë në aktakuzë, sepse nuk u gjetën prova për të. Themeli mediatik mbi të cilin u ndërtua gjykata u shkërmoq; gjykata mbeti. Ndërkohë, mbi 10 mijë shqiptarë të vrarë, mbi 800 mijë të dëbuar dhe qindra ende të zhdukur, disa prej tyre në varre masive brenda Serbisë, presin një drejtësi që Beogradi nuk ka dashur kurrë t’ua japë.
E treta, koha. Të katërt u dorëzuan vullnetarisht në nëntor 2020. Nga ajo ditë nuk kanë dalë nga qelia. Gati gjashtë vjet paraburgim para një vendimi të shkallës së parë, në një gjykatë që mban emrin e Kosovës, gjykon me ligjin e Kosovës, por ku nuk ulet asnjë gjykatës i Kosovës. Në çdo demokraci evropiane, kjo do të ishte skandal më vete.
E katërta, ironia që nuk e shpik dot as letërsia. Ndër rrethanat lehtësuese për Thaçin, gjykata numëroi kontributin e tij në krijimin e vetë gjykatës. Njeriu që në vitin 2015 i kërkoi Kuvendit të Kosovës ta votonte këtë gjykatë, i bindur se UÇK-ja nuk kishte pse t’i trembej së vërtetës, u dënua sot prej saj. Dhe kjo, për gjykatësit, ishte një pikë në favor të tij.
E pesta, më e thjeshta: ky është vendim i shkallës së parë. Avokatët e të katërve njoftuan sot Apelin. Deri në vendimin përfundimtar, prezumimi i pafajësisë nuk është slogan. Është ligj.
Kombi
Këtu dua të jem e kujdesshme, sepse është pika ku emocioni na tradhton më lehtë. Ka dy gabime simetrike që mund të bëjmë sot.
Gabimi i parë është të pranojmë fajin kolektiv: të lejojmë që 81 vjet burg për katër burra të lexohen si dënim i një populli dhe i luftës së tij. Kjo është pikërisht ajo që gjykata, me fjalët e gjykatësit të saj, thotë se nuk bëri. Lufta e Kosovës nuk ishte kryengritje kriminale. Ishte përgjigjja e fundit e një populli që kishte provuar dhjetë vjet rezistencë paqësore dhe kishte marrë si përgjigje Reçakun, Krushën dhe Mejën. Këtë nuk e ndryshon asnjë aktgjykim.
Gabimi i dytë është të fshihemi pas pafajësisë kolektive: të themi “nuk ndodhi asgjë”. Ndodhi. Në ato vende ndalimi, sipas gjykatës, vdiqën 96 njerëz: shqiptarë të etiketuar si bashkëpunëtorë, serbë, romë. Një komb që beson te drejtësia e luftës së vet nuk ka pse t’i trembet së vërtetës për individë. Përkundrazi. Vetëm kur shqiptarët kërkojnë drejtësi për të gjitha viktimat kanë të drejtën morale t’i kërkojnë Beogradit të njëjtën gjë. Të mbrosh UÇK-në nuk do të thotë të mbrosh çdo gjë që u bë nën uniformën e saj. Do të thotë të mbrosh të vërtetën e saj të plotë.
Kjo është mbrojtja e vërtetë e kombit: as fajtorë të gjithë, as të pafajshëm të gjithë, por një popull i rritur, që di ta dallojë luftën nga krimi dhe që i mbron të vetët me argumente, jo me grushte.
Çfarë mund të bëjmë, konkretisht
- Apeli është fusha e betejës. Jo sheshi, jo rrjetet sociale, jo dera e EULEX-it. Apeli. Ekipet e mbrojtjes kanë nevojë për gjithçka: burime, ekspertë të së drejtës penale ndërkombëtare, kohë. Institucionet e Kosovës dhe të Shqipërisë duhet të garantojnë se asnjë argument nuk do të mbetet pa u bërë për mungesë mjetesh.
- Fronti intelektual. Aktgjykimi është një tekst i gjatë dhe teknik. Universitetet tona, juristët, historianët duhet ta lexojnë rresht për rresht dhe ta kritikojnë në gjuhën që kupton bota: në anglisht, në revistat e së drejtës ndërkombëtare, në konferencat ku formohet opinioni juridik evropian. Një analizë serioze e doktrinës së ndërmarrjes së përbashkët kriminale, e shkruar nga një jurist shqiptar dhe e botuar në Evropë, vlen më shumë se një mijë postime me flamur.
- Presion i qytetëruar te Evropa. Gjykata financohet nga BE-ja dhe lindi nga Këshilli i Evropës. Aty duhet të shkojë pyetja jonë, e shtruar pa u lodhur, me peticione, me letra deputetëve evropianë, me seanca dëgjimore në Parlamentin Evropian dhe në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës: pse vetëm njëra palë? Diaspora shqiptare, që sot ishte para gjykatës, është forca më e nënvlerësuar që kemi.
- Asnjë grusht. Sot para EULEX-it pati përleshje me policinë dhe një të arrestuar; para gjykatës, mbështetës që i kërkuan një gazetari të largohej. Çdo skenë e tillë është një argument më pak për Apelin dhe një dhuratë për ata që duan ta shohin Kosovën si problem, jo si shtet. Ali Ahmeti e tha saktë sot: maturi dhe unitet.
- Uniteti mbi partitë. Sot Albin Kurti e quajti vendimin padrejtësi të papranueshme dhe kërkoi që të ndryshohet në Apel. Vjosa Osmani shkroi se UÇK-ja mbetet pjesa më krenare e historisë sonë moderne. Bajram Begaj foli për trishtim të thellë. Edi Rama u përgjigj me një fjalë të vetme, “Marre”, mbi hartën e një Evrope të rrethuar me tela me gjemba. Për një ditë, Tirana dhe Prishtina folën me një zë. Ta ruajmë atë zë edhe kur të ulet temperatura. Apeli do të zgjasë vite; grindjet tona nuk duhet të zgjasin as një javë.
- Historia jonë, e shkruar nga ne. Për 27 vjet i kemi lënë të tjerët ta rrëfejnë luftën tonë. Ka ardhur koha për një arkiv shqiptar të viteve 1998–99, të hapur, me dokumente dhe dëshmi, ku të mos ketë nevojë as për mite, as për heshtje. Kush nuk e shkruan historinë e vet, e lexon të shkruar nga të tjerët.
- Familjet. Pas çdo numri ka një shtëpi. Vajza e Jakup Krasniqit sot e quajti vendimin padrejtësinë më të madhe të këtij shekulli; vëllai i Thaçit tha se e presin Apelin me bindje. Ata kanë nevojë për afërsi njerëzore, jo për heronj të rrjeteve.
- Secili nga ne. Shpërndani fakte, jo urrejtje. Thoni se u shpallën të pafajshëm për krime kundër njerëzimit. Thoni se gjykata nuk gjykoi UÇK-në. Thoni se vendimi nuk është përfundimtar. Kush e njeh të vërtetën e plotë nuk ka nevojë të bërtasë.
Fundi që nuk është fund
Në pranverën e ’99-ës, Shqipëria hapi dyert për gjysmë milioni njerëz që nuk kishin me vete asgjë përveç emrit. Kukësi mbajti mbi supe më shumë refugjatë se banorë. Atë pranverë e mësuam se kombi nuk është hartë; është përgjegjësi për njëri-tjetrin. Sot ata të katërt kanë nevojë për atë përgjegjësi. Jo si idhuj, por si njerëz që kanë të drejtën e një procesi të drejtë dhe të një Apeli të fortë.
Haga tha fjalën e saj të parë. Të mos jetë e vetmja. Fjala e fundit i takon Apelit dhe, pas tij, historisë. Dhe historinë, këtë herë, ta shkruajmë ne.