Vjen në shqip një tjetër roman nga pena e papërsëritshme e Navarros: Nga asnjëra anë – një histori që i ka rrënjët në natyrën njerëzore dhe në dritëhijet e saj, një roman drithërues, i cili na fton të reflektojmë për çdo siguri tonën.
Librat e Julia Navarro janë një “bum” në internet dhe në klasifikimet e librave të shitur. Dhe nuk është për t’u çuditur, sepse po flasim për një nga shkrimtaret më të shquara të letërsisë bashkëkohore spanjolle. Navarro njihet gjerësisht edhe për karrierën e gjatë në gazetari; për një periudhë 35-vjeçare, punoi për kompani komunikimi më në zë në Spanjë, si: Cadena SER, Cadena aCope, TVE, Telecinco dhe Europa Press.
Pjesa më e madhe e librave të Julia Navarros janë rezultat i investigimeve të saj gazetareske. Për këtë arsye, kolumnistët si David Yagüe nga XX centuries (2018), debatojnë nëse veprat e tyre i përshtaten zhanrit të romanit historik. Lidhur me këtë, shkrimtarja madrilene deklaroi: “Unë shkruaj historitë që dua të shkruaj. Kam një ide dhe punoj për të. Por në atë moment kurrsesi nuk mendoj për lexuesit, përqendrohem vetëm tek ajo që dua të them”.
E lindur në Madrid më 1953, Navarro vazhdon të përsërisë se ëndrra e saj ishte të bëhej kërcimtare. Deri në moshën 17-vjeçare mori mësime baleti, për të ndjekur më pas gjurmët e të atit, Fernando Navarros, po ashtu gazetar shumë i njohur.
Fillimet e saj në gazetarinë investigative përkojnë me fazën e tranzicionit spanjoll. Po kështu, Navarro hyri në letërsi përmes eseve të ndryshme gazetareske, derisa botoi romanin e parë më 1997, Vëllazëria e Pëlhurës së Shenjtë (DITURIA, 2013). Libri, i cili u frymëzua nga një artikull gazete, nekrologji e shkencëtarit Walter McCrone, i cili kishte hetuar Pëlhurën që ruhet në Torino, u rendit shpejt ndër më të shiturit në Europë dhe u përkthye menjëherë në disa gjuhë.
Romani Vëllazëria e Pëlhurës së Shenjtë, u pasua edhe nga të tjera romane, ndër të cilat të përkthyer edhe në shqip, përmendim: Më thuaj kush jam (DITURIA, 2014), Qëllo, tashmë jam i vdekur (DITURIA, 2017), Bibla prej argjile (DITURIA, 2022) dhe së fundi Nga asnjëra anë (DITURIA, 2023).
Që në romanin e parë, Julia Navarro dëshmon njohuritë e gjera për çështjet fetare. Rrëfimi shkon nëpër një qarkore, me ngjarje nga e kaluara, të cilat përshkruhen paralelisht me ato që ndodhin në të tashmen. Shkrimtarja ndërthur trillimin me një stil historie të rrjedhshëm e dinamik, ku nuk mungojnë dyshimet, intrigat, vdekja dhe kthesat e papritura, sidomos në fund.
Në romanin Më thuaj kush jam, ngjarjet nisin në kohën e Revolucionit Rus, më 1917, për t’u zhvendosur në kohën e Luftës Civile në Spanjë (1936-1939), pastaj në Natën e Xhamave të Thyer, kur nazistët sulmuan sinagoga, dyqane dhe varreza hebreje. Bëhet po ashtu një analepsë e pasojave të Luftës së Madhe, pas vdekjes së Arkidukës së Perandorisë Austro-Hungareze. Një roman me një shtrirje të gjerë kohore e gjeografike, teksa protagonistja Amelja Garajoa, borgjeze e revolucionare, grua e dashnore, spiune e vrasëse, së bashku me një galeri të tërë personazhesh të paharrueshme përjetojnë aventurën e të jetuarit intensivisht një shekull, nga Spanja republikane deri në rënien e Murit të Berlinit, duke kaluar përmes Luftës së Dytës Botërore dhe viteve të errëta të Luftës së Ftohtë. Madridi, Barcelona, Parisi, Moska, Berlini, Londra, Varshava, Buenos Aires dhe Meksika janë vetëm disa nga vendet ku zhvillohet skenari i kësaj vepre të madhe rreth totalitarizmit në historinë e ditëve tona.
Te Qëllo, tashmë jam i vdekur, Navarro rrëfen në mënyrën më objektive të mundshme shumë nga aspektet që lidhen me konfliktin izraelito-palestinez. Dy familje të lidhura prej dashurisë, por me hijen e vazhdueshme të tjetërsimit për shkak të trashëgimisë etnike e kulturore. Një roman ku miqësia është një thesar i paçmuar, e aftë të kapërcejë intolerancat e shkaktuara prej fesë dhe politikës.
Historia e Bibla prej argjile përqendrohet në një zbulim që Klara Tanenbergu, arkeologe, shpall në kuadër të një kongresi arkeologjik. Deklarata në fjalë ka të bëjë me zbulimin – mbi baza shkencore – të pllakave të patriarkut Abraham. Përmbajtja e tyre do të zbulonte pasazhe shumë të rëndësishme për Krijimin Hyjnor, ngjarjet në Babel dhe Përmbytjen Universale. Tanenbergu dëshiron të vazhdojë gërmimet për të zgjeruar hetimin, por nuk do të jetë e lehtë. Në radhë të parë, e kaluara e errët e gjyshit të saj të pushtetshëm, i cili cenon gjithmonë prestigjin e familjes. Për këtë arsye, disa persona janë të gatshëm ta vrasin për hakmarrje. Më tej, konteksti historik i Luftës së Dytë Botërore dhe kërcënimi i vazhdueshëm i tregtarëve të artit e ndërlikojnë edhe më tablonë.
Vetëm pak ditë më parë, DITURIA ka botuar nga kjo shkrimtare e madhe një tjetër roman tepër interesant, me titull Nga asnjëra anë, pjesë e projektit të përkthimit letrar “Ndryshimi i perceptimeve përmes letërsisë”, me mbështetjen e BE.
Nga asnjëra anë, romani i parë me temë bashkëkohore, udhëton nëpër konfliktin mes arabëve dhe izraelitëve, për të rrëfyer çrrënjosjen e katër personazheve.
Abiri është djali i dy “viktimave kolaterale”, dy njerëzve të pafajshëm të vrarë gjatë një operacioni të ushtrisë izraelite në Liban. Ai rritet në qarqet e emigrantëve arabë në Europë, dështon në dëshirën për të qenë thjesht një francez dhe shkon në Afganistan, nga ku kthehet për të sjellë xhihadin në Europë.
Jakovi, libanez, por gjithashtu pjesërisht francez dhe pjesërisht izraelit… në të vërtetë, thellë brenda vetes ndien se është nga askund. Pjesë e operacionit ku mbetën të vrarë prindërit e Abirit, ngjarje që i ka lënë gjurmë të thella, edhe pas disa vitesh, ende punon për sigurinë e vendit të tij.
Nura, kushërira parisiane e Abirit. Në adoleshencë, kundërshtoi martesën e stisur nga i ati dhe theu rregullat e rrepta të jetesës që kishte vendosur familja e saj. Braktisi babanë, miqtë dhe jetën në Paris, për të kënduar në një klub në Bruksel.
Helena, gazetare në një kanal televiziv të stilit CNN. E vendosur t’u shkojë gjërave deri në fund, me një të kaluar paksa të turbullt e jo fort dinjitoze, por që bën gjeste prekëse e fisnike.
Katër personazhet takohen e humbasin shumë herë, gjatë një rrëfimi plot ngjarje që të çojnë nga Bejruti në Molenbeek, Bruksel. Shpërthime, ulje-ngritje të tensionit terrorist, truke narrative që zbulohen vetëm afër fundit, por ajo që ka vërtet rëndësi është përpjekja për të zbuluar natyrën njerëzore, shumë e thellë e komplekse në këtë libër.
Julia Navarro e ka shprehur shpesh admirimin e saj për shkrimtarë si Tolstoi e Balzaku. Prej këtej kuptohet edhe prirja e saj për t’u dhënë jetë personazheve të afta që të përshkruajnë një periudhë historike, si dhe elementi kostumbrist i rrëfimit të saj. Edhe pse shkrimtarja madrilene nuk është bërë kurrë pjesë e ndonjë konkursi letrar, romanet e saj janë vlerësuar me çmime të rëndësishme letrare. Veprat e Navarros kanë shënuar dhjetëra miliona kopje të shitura në të gjithë botën dhe janë botuar në më tepër se tridhjetë vende, përfshirë këtu: Italinë, Gjermaninë, Portugalinë, ShBA-në, Britaninë e Madhe, Rusinë, Japoninë etj.
*Jeta Hamzallari, redaktore, botimet “Dituria”.
