Protesta është zëri i demokracisë. Bëhet diktaturë në çastin kur kërkon pushtet pa votë. Dhe pushteti që e quan çdo zë diktaturë po bën të njëjtën gjë nga ana tjetër.
Prej dy javësh, në Tiranë, dëgjohet e njëjta fjalë nga të dyja anët e gazit lotsjellës: diktaturë. Të rinjtë në shesh e thonë për qeverinë. Mbrojtësit e qeverisë e thonë për sheshin. Të dyja palët kanë gjysmën e së drejtës, dhe pikërisht ky është telashi.
Le të fillojmë nga fjala. Diktatura nuk është uniforma, as tanket, as portretet nëpër zyra. Diktatura është pushtet pa pëlqim: dikush vendos për të gjithë pa i pyetur të gjithë. Me këtë përkufizim, një qeveri është diktaturë kur qëndron pa votë. Dhe një protestë bëhet diktaturë kur kërkon të vendosë pa votë. Sheshi ka të drejtë të thotë “ik”. Sheshi nuk ka të drejtë të thotë “tani unë”.
Ky dallim nuk është teori. U provua të dielën në Beograd.
Dy vjet studentët e Serbisë qëndruan në rrugë. U quajtën agjentë të huaj, u përballën me një kamp proqeveritar të ngritur para Kuvendit. Dhe në këto dy vjet nuk kërkuan asnjëherë qeveri teknike. Nuk kërkuan që sheshi të qeveriste. Nuk pranuan të kapeshin nga partitë e opozitës, as nga nacionalistët që u ofronin flamujt e tyre. Kërkuan një gjë të vetme, të thjeshtë dhe të pakundërshtueshme: zgjedhje. Kur zgjedhjet erdhën, u bënë listë, morën rreth 52% dhe e çuan në opozitë brenda një nate njeriun që e kishte drejtuar Serbinë për më shumë se një dekadë. Nuk e rrëzuan me zjarr. E rrëzuan me pjesëmarrjen më të lartë që nga viti 1992.
Ja ku është kufiri mes protestës dhe diktaturës së protestës: një datë në kalendar. Protesta që kërkon zgjedhje është demokraci. Protesta që kërkon t’i zëvendësojë zgjedhjet është diktaturë me flamur tjetër.
Tani le të vijmë në shtëpi.
Revolta e të rinjve të Tiranës ka shkaqe që askush i ndershëm nuk mund t’i mohojë: tarifa, konvikte, një klasë politike që ata e ndiejnë të huaj, aq sa thirrja e tyre është “Rama në burg, Berisha në burg” dhe deputetët e opozitës kthehen mbrapsht kur provojnë t’u flasin. Kjo është zë. Zëri më i fortë që ka nxjerrë ky vend prej shumë vitesh. Por kërkesa që del nga ky zë, “qeveri teknike”, ka një problem që asnjë megafon nuk e mbulon: kush i zgjedh teknikët? Kush i kontrollon? Para kujt japin llogari? Një qeveri pa votues është, sipas përkufizimit, një qeveri pa përgjegjësi. Pra pikërisht ajo që protestuesit thonë se duan ta rrëzojnë.
Qeveria e sotme doli nga kutitë e votimit të 11 majit 2025 me një mandat të katërt dhe me shumicë absolute. Mund ta urresh këtë rezultat. Nuk mund ta anulosh me zjarr. Dhe ditën që godina e Gjykatës së Lartë u përfshi nga flakët, pavarësisht se kush e ndezi, protesta humbi argumentin e saj më të fortë, atë të shtetit të së drejtës. Një gjykatë që digjet nuk e tremb pushtetin. E tremb vetëm qytetarin që nesër do të ketë nevojë për të.
Por ka edhe një diktaturë tjetër, dhe duhet thënë me të njëjtën forcë.
Diktatura e rendit. Ajo që i përgjigjet një brezi me “dorën e huaj”, që e trajton një revoltë si problem të rendit publik dhe jo si problem të përfaqësimit. Nuk jemi vetëm në këtë. Italia sapo e uli moshën e përgjegjësisë penale në 14 vjeç për të ndëshkuar nxënësit e Milanos. Franca vendosi orë policore. Evropa po e rizbulon idenë se një brez mund të qetësohet me dekret. Nuk mund. Serbia e provoi për vite me radhë, me shumë më tepër mjete, dhe dështoi të dielën.
Diktatura e protestës dhe diktatura e rendit janë motra. Të dyja i thonë “jo” së njëjtës gjë: idesë se pushteti kalon vetëm nëpërmjet votës. Njëra do pushtet pa votë. Tjetra do pushtet pa llogari. Dhe ushqehen nga njëra-tjetra: çdo gaz lotsjellës e bën sheshin më radikal, çdo godinë e djegur e bën qeverinë më të sigurt se ka të drejtë.
Si del një vend nga kjo kurth? Me të vetmen gjë që sheshi nuk ia jep dot vetes dhe qeveria nuk ia merr dot sheshit: një mekanizëm.
Nga sheshi kërkohet ajo që bënë studentët serbë: një kërkesë që hyn në kutinë e votimit. Jo “ik”, por “le të pyeten qytetarët”. Jo qeveri teknike, por garanci për zgjedhje të lira: lista zgjedhore të pastra, media të hapura, administratë e depolitizuar. Dhe guximi për t’u bërë listë, me emra, me program dhe me rrezikun e humbjes. Sepse e dimë çfarë ndodh me një protestë që nuk bëhet kurrë votë: kapet. Nga e djathta ekstreme në Francë dhe Gjermani. Nga një president që u kthye kundër Ukrainës në Bullgari. Nga kushdo që e pret jashtë sheshit me një flamur gati.
Nga qeveria kërkohet ajo që vetëm ajo mund ta japë: përgjigje për shkaqet, jo për simptomat. Tarifat dhe konviktet janë çështje buxheti dhe zgjidhen me një vendim, jo detyrimisht me dialog. Dhe mbi të gjitha, një kanal: një dëgjesë parlamentare ku të rinjtë flasin vetë, një afat publik për çdo kërkesë, një raport i hapur për çdo të arrestuar. Nuk ka asgjë të dobët te një qeveri që dëgjon. Sheshi mund ta rrëzojë një qeveri. E bëri në Beograd. Por vetëm kutia e votimit mund ta zëvendësojë. Kush e harron këtë, nga cilado anë e gazit lotsjellës, nuk po lufton diktaturën. Po i ndërron vetëm emrin.
