Së paku tri fjalë ka Shqipja në repertor të saj për të shenjuar cipronjën e lyrshme, të qullët e të bardhë të qumështit: atë që nëpër rafte shitoresh, menu restorantesh e recetash gatimi, e quajnë ”pana”.
E këto tri fjalë janë: AJKË, MAZË dhe KAJMAK. (Ndokush mund të thotë se kjo e fundit është nga turqishtja). Mirëpo këtu ia vlen të kujtojmë atë që Sociolinguistika e quan “metafora e rërës” dhe e përdor kur studion prurjet e huaja në një gjuhë (interferencat). Metafora e rërës don ta shohë komunikimin si një përrua, duke ndarë diskursin nga gjuha. Dhe vëren nëse rëra (prurjet e huaja) gjendet vetëm në diskurset e përditshme (pra në shtjellat e ujit), apo rëra (prurjet) gjenden tashmë në gjuhë (pra rërën e gjejmë në fundal të përroit si shtresë e shtratit të tij). Sa i takon kajmakut, kjo fjalë (kjo rërë) gjendet sot në shtrat të gjuhës për shkak të historikut të gjatë të saj në përdorime.
Le të vijmë sërish te fjalët: AJKË, MAZË, KAJMAK dhe e tashmja PANA. (Heraherës del në përdorime edhe alternativa KREM, po sa i takon kësaj fjale, ajo është një Hiperonim, një shenjues me kuptim jo fort të përcaktuar pasi KREM është poashtu edhe kremi kozmetik i lëkurës – dhe këtu më vjen të buzëqesh, pasi e kujtoj gjyshen time kur ma lyente me pahir fytyrën në vjeshtë e në pranverë me kajmak të freskët (me krem 
), duke pëshpëritë sakaq fjalët e saj magjike: “Dill e Honë paç për’onë!”.
AJKË e MAZË shenjojnë, diftojnë të njëjtin send që shenjon PANA e tashme. Pra kanë faktikisht të njejtat të drejta për t’u shfaqur bukur mirë në rafte shitoresh, menu restorantesh a receta gatimi. Kjo e para.
E dyta, po t’i hyjmë etimologjisë semantike, vërejmë se AJKË dmth yndyrë dhe e gjejmë të përhapur në mbarë diatopinë e Shqipes, nga Veriu në Jug, e gjejmë madje edhë në rranxat e Tiranës si AJKU I LESHIT (yndyra e leshit të edhit). Është dëshmuar gjanisht si prani me këtë kuptim nga gjuhëtarë dhe etnografë (shih edhe Zojzin për këta të fundit). A nuk është PANA pikërisht lyra e pezullt?
Ende më e bukur paraqitet situata po t’i referohemi dyshes kokë më kokë MAZË \ PANA.
PANA (prej Italishtes PANNA), etimologjikisht don të thotë ”ndalesë, pezullì, pëlhurë”. Me pak fjalë me një kalesë metaforike PANA kishte me qenë pëlhura, cipa që ven qumështi sipër.
Po MAZË si e ka etimologjinë e saj? Fjalë vendase burimore, ajo hyn në dy çerdhe sematike: edhe në atë të ushqimit substancioz (të pasur) për shkak të yndyrës (dhe këtu përkon në kuptim me AJKËN), pp edhe me atë të cipës, pëlhurës së hollë, gjendur fjala vjen te “MAZË E QEPËS” (ajo që tironasit quajnë “vëmesë qepe”), cipa e hollë e tejdukshme që ndan shtresat e qepës, dhe këtu përkon në semantikë etimologjike edhe me PANA (panna).
E madje ka edhe një shtegtim të vyer jashtë shqipes, pasi rezulton se disa dialekte të serbishtes ku kjo fjalë bën ferk, del ta kenë huazuar prej Shqipes. Ky shtegëtim ama nuk ka të bëjë veç me një fjalë, por dëshmon për një dije, një zeje të popullatave tona me traditë blegtorale, të rafinuar aq mirë në përpunim të nënprodukteve, sa për t’u bërë e imitueshme nga fqinjët. Zeja po tok me të edhe fjala, sipas parimit etnolinguistik “Fjalët dhe Sendet”.
MAZA bëhet edhe më joshëse, po qe se e kaptojmë tej Ballkanit vështrimin e kësaj fjale, e dalim deri në ishullin e Sardenjës. Aty traditën galureze, do t‘ju shërbejnë një pjatë lokale që quajnë në gjuhën vendase “MAZZA FRISSA” – shqipto “maza frisa” (mazë e pjekur). – po e postoj dukjen e saj këtu më poshtë.
Kam ngelë shtang para kësaj pjate e cila gatuhej me të njëjtën teknikë e mbante të njëjtin emër me pjatën tonë “MAZË E ZIME”, të cilën bujarisht ma kanë ofru vendasit në Valbonë e në Tropojë.
E rimarr tash sërish pyetjen nistore: “Ç’të jep pana që s’ta jep maza?”.
Dhe e përfundoj këtë ravgim timin me pyetjen: duke iu rikthy metaforës së rërës, a ka me u shtru PANA në shtrat t’prrejve shqip bashkë me AJKË, MAZË E KAJMAK, apo ka me u rrokullisë në shtjellat e përkohshme të diskursit?
Mbetet me e pa.
