METROPOLPOST.AL: E dashur Milena, sapo ke fituar çmimin si përkthyesja më e mirë në Panairin e 27 të Librit me librin “Kohëstrehim” të Georgi Gospodinov. Çfarë do të thotë ky çmim për ty?
MILENA SELIMI, PËRKTHYESE: Në çastin e parë mendova, ky është një vlerësim nga Atdheu im për një kontribut timin nga Mëmëdheu. E vërtetë që ashtu ndihem, një njëri dy kulturash, që përpiqem modestisht t’i sjell lexuesit shqiptar autorët më të mirë nga Bullgaria dhe Ballkani. Ky çmim erdhi në një garë me emra të njohur kolegësh të përkthimit, Sokol Çunga, Romeo Çollaku, Edon Qesari, Lindita Gjetani, që garonin me emra të njohur autorësh, kështu që çmimi merr edhe më shumë shije fitoreje. Po aq i rëndësishëm ishte dhe ‘dorëzimi i kurorës’ nga Günter Grass tek Georgi Gospodinov, nga përkthimi magjik i Anna Koves me romanin “Daullja prej llamarine” tek “Kohëstrehim”.
“Në diplomaci mund të ketë një gjuhë universale, por në letërsi s’është e nevojshme. Këtu del roli i përkthyesit të mirë. I interpretit të mirë. Ai merr një krijim dhe e rishkruan në gjuhën tjetër, duke e transportuar në gjuhën dhe frymën e kombit-marrës“
METROPOLPOST.AL/ Vijmë tek libri me të cilin e fitove këtë çmim, “Kohëstrehim”, një titull i botuar për herë të parë në 2020-n, që në fakt ka fituar disa çmime të rëndësishme, si Booker Prize, Strega etj. Pse duhet ta lexojmë këtë libër? Çfarë ka për t’u thënë shqiptarëve një autor bullgar?
MILENA SELIMI, PËRKTHYESE: Autori e shkroi këtë vepër nisur nga ndjesia se diçka kishte shkuar keq në kohë. Shpërbërja e botës me cënimin e populizmit dhe luajtjen e kartës së ‘të kaluarës së madhe’ në SHBA dhe në Evropë e nxiti dhe provokoi autorin. Brexit ishte shkas tjetër. Në roman flitet për kohën e komunizmit dhe një sistem që shiti “të ardhme të ndritur”. Këtu historitë mes Shqipërisë dhe Bullgarisë janë të afërta. Sot aksionet janë zhvendosur dhe populistët në Europë po shesin një “të kaluar të ndritshme”. Kjo është arsyeja pse autori na rrëfen këtë histori për pandeminë e së shkuarës dhe armatosjen e nostalgjisë, referendumet për të shkuarën, të ndërmarra nga çdo vend evropian. Në të tashmen që përshkruan narratori, kombet kanë vendosur të kthejnë orën pas. Meqë një Europë e së ardhmes nuk është më e mundur, le të zgjedhim një Europë të së shkuarës.
Si mund të jetohet me një mungesë kuptimi dhe të ardhmeje? Çfarë bëjmë kur na ka përfshirë pandemia e së shkuarës? Kapitulli i fundit i romanit përshkruan se si e shkuara vjen në jetë: trupat dhe tanket e grumbulluara për të rikrijuar fillimin e Luftës së Dytë Botërore pushtojnë papritur territorin e vendit fqinj. Romani u botua në bullgarisht në vitin 2020, ndërsa u shkrua midis Brex-itit dhe luftës së Ukrainës.
“Duhet theksuar fort se përkthyesi në Shqipëri është në një përpjekje të vazhdueshme mbijetese. Sa kohë do të ekzistojnë pagesat e ulëta për përkthyesin, redaktorin, korrektorin, dizajnin, po aq kohë do të gjejmë në treg edhe përkthime të rëndomta”
Titulli i romanit “Kohëstrehim” është një neologjizëm në bullgarisht.
Gjendet mirë në paqartësinë e tij: strehimi nga koha dhe strehimi brenda kohës. Të dyja janë tërheqëse, por të pamundura. Nostalgjia dikur ndihej si një burim ikjeje e padëmshme dhe ushqim i rastësishëm. Ajo ka filluar të duket si një lëndë djegëse fosile, duke e shkurtuar të ardhmen tonë ndërsa digjet
METROPOLPOST.AL: Ka përkthyesja Milena Selimi meraqe lidhur me përkthimin? Çfarë do të thotë për Milenën “të përkthesh mirë”? A ka sipas saj përkthime jo të mira, siç gjykohen rëndom përkthimet shqipe prej atyre që nuk janë të fushës?
MILENA SELIMI, PËRKTHYESE: Le të kujtojmë këtu hipotezën e Sapir-Whorf – çdo gjuhë lind mënyra të ndryshme mendimi dhe prej andej – frymë shpirtërore të ndryshme. Kështu – unë i mbetem mendimit për ruajtjen dhe pasurimin e vazhdueshëm të gjuhëve të ndryshme në letërsi. Në diplomaci mund të ketë një gjuhë universale, por në letërsi s’është e nevojshme. Këtu del roli i përkthyesit të mirë. I interpretit të mirë. Ai merr një krijim dhe e rishkruan në gjuhën tjetër, duke e transportuar në gjuhën dhe frymën e kombit-marrës. Ai krijon një vepër të re-por kjo vepër e re, natyrisht mban frymën e origjinalit, ashtu siç mund të pasqyrohej kjo frymë në botën gjuhësore të kombit tjetër.
Shkrimtari duhet të shkruajë në gjuhën e vet. Dhe të përpiqet që kjo gjuhë të pasurohet sa më shumë. Ndërsa përkthyesi të bëjë të mundur që vepra e përkthyer të pasurojë edhe gjuhën e vendit ku përkthehet-sepse idetë, të mëkuara nga shpirti i një populli (falë gjuhës dhe kulturës së tij të veçantë), nëse përkthehen saktë – do të jenë një risi e mrekullueshme, për kulturën dhe gjuhën ku hyjnë pas përkthimit.
Duhet theksuar fort se përkthyesi në Shqipëri është në një përpjekje të vazhdueshme mbijetese. Në Shqipëri rriten çmimet e kastravecit dhe letrës higjenike, por jo tarifat për përkthyesin letrar. Politikat e librit dhe institucionet përkatëse të kulturës kanë investuar shumë pak përsa i përket fuqizimit dhe vlerësimit financiar të përkthyesit, aq më shumë kur flasim për gjuhë të ballkanike. Sa kohë do të ekzistojnë pagesat e ulëta për përkthyesin, redaktorin, korrektorin, dizajnin, po aq kohë do të gjejmë në treg edhe përkthime të rëndomta.
METROPOLPOST.AL: “Kohëstrehim” nuk është i vetmi libër që ke përkthyer prej Gospodinovit. Cilët janë titujt e tjerë dhe përse letërsia që na ofron ky autor bashkëkohor, është një letërsi e mirë për t’u përvetësuar?
MILENA SELIMI, PËRKTHYESE: Unë kam përkthyer në shqip edhe romanin “Fizika e Trishtimit”, të autorit Georgi Gospodinov, që vinte pas “Roman Natyral”, përkthyer nga mamaja ime, Janka Selimi. Tashmë kam nisur punën për romanin e tij të radhës , Kopshtari dhe Vdekja”, i cili, jo më larg se dje u nderua me çmimin kombëtar të letërsisë “Helikon” në Bullgari, çmim, të cilin çuditërisht Gospodinovi nuk e kishte marrë nga vendi i tij edhe pas më shumë se 25 vitesh krijimtari dhe çmimesh ndërkombëtare.
“I vërtetë në formë, Gospodinov gjen humorin në zymtësi… Ky roman mund të ishte një lojë intelektuale e zgjuar, me koncept të lartë, me pak investime emocionale, por Gospodinov është një shkrimtar që shkruan me dashuri dhe mjeshtëri të lartë”- shkruan The Guardian.
La Repubblica e quan “Një Proust nga Lindja”, ndërsa tregimtari i tij ka lidhje të ngushtë me vetë Gospodinovin: një bullgar, i lindur në vitin 1968, për të cilin fundi i komunizmit mbetet, siç mbetet në mënyrë fantazmë në këtë roman, një pikë takimi e së shkuarës dhe së tashmes. Dashuria e tij për atë periudhë është e sinqertë por edhe pa iluzion. Ai mund të nxjerrë karaktere plotësisht dimensionale nga detajet e thyera, të kujtimeve të tyre të thyera.
Gospodinov është një shkrimtar europian, që shkruan me ngrohtësi, ndjeshmëri dhe thellësi për njeriun. Ai përpiqet përmes historive të tij, siç e thotë edhe vetë, “të shtyjë fundin e botës” duke treguar histori, që kapërcejnë kufijtë e gjuhës përmes përkthyesit. Kalimet e tij – mes humorit dhe trishtimit, situatës absurde dhe tragjedisë, patosit dhe vëzhgimit ironik – nuk janë kurrë penguese për lexuesin.
©MetropolPost.al
