Në mort nuk duhet folur, thonë doket e zakonet shqiptare, por ja që na duhet të flasim. Na duhet të flasim që të mbrojmë fëmijët tanë nga kultura e dhunës dhe e vrasjes, që nesër dita të mos mbetemi cung nga lëndimi, terrur nga lotët dhe sterrë në dritë syri.
Të shkruash gjithë ç’të vjen ndërmend nga dhimbja, por jo vetëm, kur thuajse dy kufoma dergjen prag një ngjarjeje plumb të rëndë, e një ngjarjeje që edhe te tragjeditë më të famshme botërore, ato që i mësuan njerëzimit katharsisin e famshëm, nuk e gjen, s’është e lehtë. Të përzihen bashkë dhimbja për jetën/t e prera në mes, vaji i mortit në gji të prindërve e familjarëve, modelet e shtampat përmes së cilave i edukojmë bijtë e bijat. E si muzikë funebre mbi të tëra këto, krejt kultura që na kanë mëkuar gjyshër e stërgjyshër, e cila vjen tek ne si zonja vdekje, me kosë në dorë.
Dhe nuk di nga t’ia nisësh! Duket sikur në shoqërinë shqiptare gjithçka punon për këtë ditë, për këtë akt të fundit, ku ai “ia këput mu në lule të ballit”, për të vënë “nderin në vend”, se një vajzë/grua s’mund t’ia marrë erzin djalit/burrë duke e refuzuar! Se burri që është burrë, “ia mbledh gruas…” se pastaj “e ka futur gruaja në brekë”… “S’është i zoti as të gjejë/mbajë grua!” thotë fisi. “Edhe njërën që e zuri, s’ia fërshëlleu ajo, s’e bëri dot zap”. Dhe gjithçka, që nga folklori, e deri tek mendësia e atyre që na rrethojnë, duket sikur i bën hyzmet kësaj qasjeje.
“Ja do të marr e ja do të vdes”, thuhet në këngët folklorike shqiptare që këndohen e kërcehen edhe sodita nëpër dasma e sebepe, “merr koburen vramë, se nuk dua jetë” thotë një këngë tjetër, “mori thikën dhe e theri”, vazhdon tjetra (pa e ditur që bashkë me tingujt ritmikë e harenë e valles, të këtillat na sendërtojnë edhe të pandërgjegjshmen, duke na u bërë modeli që ndjekim instinktivisht).
“Kush të rreh të do”, thotë refreni mbizotërues ndër shqiptarë (ta thonë më radhë, që nga nëna që të mëkon qumështin e deri te zyshat që të dëftejnë abc-në), “Gruaja s’duhet të ndihet, se burrit i rëndojnë dhe të mbathurat” (vazhdojnë gjyshet), “Nderin e shtëpisë e mban gruaja!” (këmbëngulin baballarët), dhe një plumb në pajë të gocës, se nderi mbi të gjitha! Dhe pastaj vajtojnë. Se na vranë vajzën. Se djali ia futi me plumb vetes. Se babai i tre fëmijëve do dergjet tërë jetën në burg, duke i lënë të bijtë me hijen e nënës së vrarë, se familja për të cilën djersa dhe mundi shkuan çurg, u shkërmoq nën thundrën e egos patriarkale. “O unë, o dheu!”, duket sikur thërret çdo pore kulturore e arketipit burrë/grua në Shqipëri, i cili po e shndërron familjen në log të tragjedive të tilla, ku ashtu si te gjakmarrja, fatet e njerëzve i cakton mikroambienti: nëna, babai, vëllai, kushëriri, motra, kunata/i, komshinjtë, dhe presionit të tyre në punë të moralit patriarkal.
Ç’të bëjnë të rinjtë e shkretë mes këtij presioni? Ç’mund të bëjnë fatzinjtë mes kësaj morie fijesh, të dukshme e të padukshme, me të cilat të afërmit, nën dritën e padijes, u endin qefinin e vdekjes, duke ua shitur si “nderi” që duhet të ruajnë, si “norma” që duhet të ndjekin, si vlera që i bën më të respektuar? Asgjë, përveçse të bëhen gati për t’u mbështjellë herët a vonë me të, duke mbajtur kështu gjallë kobin e nderit (të familjes a personal), për të vazhduar pafundësisht njësoj, derisa prindërve (të djemve e vajzave) t’u hapen sytë e t’u mësojnë se dashuria tregohet duke u dashur, duke mbrojtur, se ai që të do kujdeset për ty e as të rreh e as të vret nga dashuria e xhelozia, se marrëdhënia çift s’është as nënvendosje, as pronësi, por krahë për krahë, se nëse njëri nga partnerët nuk do të vazhdojë më tej, duhet gjetur forca për të ecur përpara, se diku tjetër do jetë fati i ëndrrave të tua. Dhe derisa prindërit e paditur ta kuptojnë këtë, derisa vlera e jetës ta vërë poshtë atë të egos patriarkale, për fatin e keq të të gjithëve (atyre që i vuajnë po e po, por edhe atyre që i dëgjojnë, se u prishet gjaku), do lëngojmë ende mes fateve të tilla.
Mbrojini fëmijët nga kultura e vdekjes, ulëret morti i para pak ditëve, dhe unë uroj me shpirt që shqiptarët të kenë vesh ta dëgjojnë. Askush nuk ia uron foshnjës së vet një fat të tillë, por sjelljet edukohen, dhe dashur pa dashur, kjo është sjellja/kultura që kemi ngjizur deri më sot.
*Albana Nexhipi Lekaj, gazetare, përkthyese, pedagoge komunikimi, aktualisht, drejtuese e MetropolPost.al.
Shënim: shkrimi është botuar për herë të parë në gazetën Mapo.
