Ky shkrim është një përmbledhje e përjetimeve të mia pasi lexova “Tri jetët e zotit P.”.
Penën e Virgjil Muçit e kam zbuluar kur mora në dorë romanin “Vejusha e Dashuruar”, një libër i cili më magjepsi për mënyrën si ishte ndërtuar e konceptuar, që nga ndarja e kujdesshme kronologjike e më pas për mjeshtërinë e përdorimit të fjalës, rrëfimit, përshkrimit. U habita, për shumë arsye, edhe kur mësova periudhën në të cilën ishte botuar për herë të parë në Shqipëri. Pas atij libri m’u rrit kurioziteti për të njohur më shumë punën krijuese të Virgjil Muçit.
Kuptohet që kur hapa faqen e parë të “Tri jetët e zotit P.”, pritshmëritë e mia ishin patjetër të larta dhe të them të drejtën nuk e dija a do të arrinte të më befasonte në të njëjtën mënyrë. E kisha të qartë që do të ishte një dimension krejt ndryshe dhe këtë gjë e preka sapo nisa leximin. Ndesha menjëherë në teknikën e një narrative bazuar te satira e fuqishme, ironia, sarkazma, të cilat në disa situata më bënë të qesh me zë e në të tjera të nënqesh me vete duke u thelluar patjetër në reflektim apo duke provuar edhe dhimbje. Ajo që më së shumti më befasoi ishte se rrëfimin (apo kallëzimin) siç shprehet shpesh autori nuk arrije dot ta parashikoje as nga rreshti në rresht jo më nga faqja në faqe; një meritë tjetër kjo për mua e mjeshtërisë së një rrëfimtari. Ndodh shpesh kur lexon diçka që jo vetëm ia kupton direkt vazhdimin por madje arrin të parashikosh edhe fundin. Në “Tri jetët e zotit P.” befasia të le pezull kureshtjen nga fjala e parë tek e fundit sepse ti shkon fare natyrshëm nga një ngjyrë e zbehtë te një e ndezur që gati të verbon, nga një përjetim në tjetrin e madje nga një botë në tjetrën dhe të duket në të njëjtën kohë aq natyrale që ti ke arritur deri aty por dhe aq e pabesueshme! Si është e mundur që shkove kështu pa kuptuar, çfarë lloj magjie të hodhi deri aty! Ishte një libër të cilin e përpiva me një frymë dhe sapo e përfundova më ngjau se i mora gjithçka kishte të më jepte. Disa ditë më pas kuptova se kisha nevojë ta rilexoja sepse doja të takoja emocione të njohura por që ndjeja do të shndërroheshin në diçka ndryshe, më të vetëdijshme, që do të më preknin me një dorë që tashmë njihja por dhe me përkëdhelje apo grushte të reja; dhe ashtu ndodhi.
Unë punoj në bibliotekë. Kur na vijnë fëmijë aty, për t’u nxitur dëshirën për parajsën e heshtur vetëm në dukje, siç më pëlqen mua ta quaj bibliotekën, u them fëmijëve që aty mund të udhëtosh në kohë, në hapësira të ndryshme, në jetë të ndryshme sepse këtë bën një libër, ai mund të jetë një makinë kohe. Lexoja “Tri jetët e zotit P. dhe nisa të buzëqesh sepse të njëjtat gjëra vetja ime po ia thoshte vetes. Ky libër më futi në labirinte përjetimesh befasuese me alegoritë e forta dhe satirën e cila që në fillim nis të ndërtojë një figurë sa komike aq dhe tragjike për atë çka përfaqëson por edhe për atë që arrin të krijojë me çdo gjë e rrethon. Dëshira dhe nevoja për të pasur nën kontroll gjithçka e vesh personazhin, ndër të tjera, edhe me paranojën e frikshme që përveç groteskut dhe absurdit të bën edhe të reflektosh mendueshëm sepse në ato nota grotesku ti lexon më shumë; aty përballë qëndron kërcënues rreziku i një marrëzie që është sa e maskuar aq dhe e dukshme ndonjëherë. Më pas, ndërsa jam duke qeshur me zë për një delir madhështie që arrin të marrë përmasa të papritura, kërkon të sundojë jo më një shtet por një planet, papritur dimensioni hapet, ndërrohet apo zëvendësohet dhe ti gjendesh në tjetër kontekst, je aty në një grimherë, siç shprehet autori me një mjeshtëri fjale, që dhe njëherë befason, dhe po aq natyrshëm ti hyn në një botë mitologjike, por nuk mjaftohesh me aq; aty brenda takon edhe figura moderne dhe përsëri të ngjan krejt normal ai fragmenti kur një varkëtar i nëntokës që tashmë i përket përjetësisë të kumton edhe për puron që ka pirë me Churchill-in e madje dhe për këshillat që ai i ka dhënë.
Ja një magji tjetër në këtë kallëzim.
Një ndërthurje unike, e pabesueshme por dhe krejt origjinale figurash, personazhesh, hapësirash, ndjesish.
Në këtë libër kam qeshur me zë, kam nënqeshur dhe papritmas jam rrënqethur, kam prekur dhimbje, kam mbajtur frymën pezull dhe më janë njomur sytë. Personazhi i Ofelisë, i përshkruar me aq ëmbëlsi por dhe me forcën shfaqur në kulmin e saj prej syve të ndezur nga e verdha e zjarrit, është pafajësia dhe brishtësia por edhe ulërima e tragjikes dhe absurdit të një populli. Është një lloj përmendoreje për sa e sa viktima ku me shkronja të ajërta, ashtu siç është dhe vetë personazhi i Ofelisë që lëshon erën e mirë femërore, shkruhet “falje”, një fjalë që ende nuk është shkruar realisht në asnjë përmendore. Kjo fjalë më duket sikur del prej shpirtit të këtij libri me shkronja që enden lart, në pritje të zbresin e të prehen diku.
Ofelia është një ndër personazhet më të bukur që kam lexuar; një figurë që e bën më të plotë karakterin e zotit P. por në të njëjtën kohë me anë të romantikes, pafajësisë, forcës së dhimbjes, revoltës së saj, denoncon fort një absurd.
Dështimi i zotit P. në ndjenja dhe në marrëdhëniet njerëzore nuk haset vetëm në dështimin e jetës së tij familjare, ku duket që bashkëshortja, pikërisht atë, presidentin, e shpërfill si të mos ekzistonte, por mbi të gjitha edhe në dimensioni tjetër, në Hadë, ku dhe aty në emër të sundimit dhe pushtetit, lejon te fluturojë larg e humb për herë të dytë aromën e mirë të dashurisë së parë që të ngjit në kraharor dhimbjen e gërthitur nëpërmjet një fjalie të fuqishmë thënë aq butë nga Ofelia në nëntokë: “deri sa jeta të na ndajë”. Një Ofeli që përtej gjithçkaje ka bërë apo çdo trajte a pamjeje ka marrë, unë nuk mund veçse ta adhuroj për pafajësinë dhe forcën me të cilën kjo pafajësi denoncon.
Autori thotë që nuk do të japë mesazhe në këtë libër por vetëm të ngrejë pyetje. Mua më lindën shumë pyetje si atëherë kur buzëqesha dhe atëherë kur u emocionova nga habia apo dhimbja; por në këtë libër mora edhe mesazhin tim, që tek e fundit e lexova shkruar aty mes rreshtash.
E bukura dhe e shëmtuara, e mira dhe e keqja, janë dy anë të së njëjtës medalje, dhe kjo monedhë jemi ne. Me sa duket ajo që kemi mësuar deri tani nga historia, është se nuk kemi mësuar asgjë.
Tri jetët e zotit P. duhet lexuar jo vetëm për teknikën dhe fantazinë e narrativës letrare të cilën e ka të fuqishme por edhe për mesazhin që unë personalisht e kap të dukshëm. Libri për nga pasuria dhe bukuria e fjalorit të përdorur ngrihet edhe si një vlerë e gjuhës shqipe, e 3 3cila në situatën ku ndodhet ka tejet nevojë të përfaqësohet nga libra të tillë.
Përgjegjësi e madhe do të jetë për shkrimtarin kur pas “Tri jetët e zotit P.” do t’i duhet të nisë të shkruajë një tjetër libër.
