Monografia e Albert Nikollës “Antikultura” e 68-ës në Shqipëri është e para që i kushtohet konceptit brezni në zhvillimin e përgjithshëm të vendit në një periudhë të mbushur me qëllime, kahje e lëvizje kontroverse, në një sfond të përgjithshëm europian e botëror gjithashtu tejet të ndërlikuar. Libri i Albert Nikollës shpjegon për herë të parë që Brezi 1968, me pamjen e vet sa të vrazhdë aq dhe shkundulluese për rendin e mëparshëm, nuk ishte një zhvillim ishullor; një vullkan që u ndez e u shua kur deshi leadership-i politik; por pjesë e historisë europiane e botërore të atij pështjellimi që ndodhi në atë vit, me shpërthimin e lëvizjeve dhe rebelimeve anarkiste, majtiste, që vunë në provë për here të parë rendin botëror të vendosur pas fitores së antifashizmit, eficiencën e republikanizmit dhe të demokracisë së gjysmës së dytë të shekullit të kaluar.
Në Shqipëri dhe në Kosovë breznitë kanë pasur gjithnjë një rol kthesash në historinë kulturore dhe në atë shoqërore. Studiuesit e mesjetës janë shprehur se Kastriotët u bënë protagonistë të qendresës arbërore në kapërcyell të ndryshimit të breznive. Historianët janë të prirur të mendojnë se masakra osmane e Manastirit (1930) u projektua dhe u realizua pikërisht për të likuiduar një brezni që kishte filluar të mendonte shqiptarisht. Letërsia sociale u shndërrua në prirje zhvillimi kulturor me Brezin e viteve 1930. Moderniteti i dytë i letërsisë shqipe ia ndryshoi drejtimin zhvillimit të saj me yllësinë e Brezit të viteve 1960. Në Kosovë Brezi 1968, Brezi 1981 dhe Brezi 1998 përbëjnë shtyllat e historisë kombëtare.
Monografia e Albert Nikollës “Antikultura” e 68-ës në Shqipëri është e para që i kushtohet konceptit brezni në zhvillimin e përgjithshëm të vendit në një periudhë të mbushur me qëllime, kahje e lëvizje kontroverse, në një sfond të përgjithshëm europian e botëror gjithashtu tejet të ndërlikuar.
Autori ia ka dalë të shkëputet prej njësimit terminologjik të breznisë me elitën, që shpesh e ka deformuar qëllimin dhe përfundimin shkencor në kërkime. Kjo i përgjigjet realitetit që kishte jo vetëm Shqipëria, por globalisht Njerëzimi. Breznitë shkaktojnë tronditje të mëdha qytetare, kulturore e sociale duke vepruar sipas devizës et pluribus in unum. Elitat shquhen për protagonizëm individual.
Libri i Albert Nikollës shpjegon për herë të parë që Brezi 1968, me pamjen e vet sa të vrazhdë aq dhe shkundulluese për rendin e mëparshëm, nuk ishte një zhvillim ishullor; një vullkan që u ndez e u shua kur deshi leadership-i politik; por pjesë e historisë europiane e botërore të atij pështjellimi që ndodhi në atë vit, me shpërthimin e lëvizjeve dhe rebelimeve anarkiste, majtiste, që vunë në provë për here të parë rendin botëror të vendosur pas fitores së antifashizmit, eficiencën e republikanizmit dhe të demokracisë së gjysmës së dytë të shekullit të kaluar. Status quo-ja u prish: rinia dhe studentët e refuzuan edukimin skolast dhe doktrinar (We don’t need no education); më në Perëndim, në SHBA, u refuzua vendosmërisht paraqitja e luftës në Vietnam si çështje patriotike dhe heroizmi (The unfortunate soldier). Në Europën e Lindjes mori fund madhështimi i sovjetizimit. Më në Lindje ende, në Kinën e vitit 1968, në epokën e dacibao-ve, qindra milionë qytetarë, shtetas të bindur e të pabindur, u ngritën në një lëvizje popullore me karakter skajshmërisht të majtë.
Me studimin e tij monografik Albert Nikolla ia ka dalë të provojë se, në këtë kontekst, Shqipëria nuk kishte nga ia mbante, do të përfshihej objektivisht në epokën e ndryshimit. Tirana, shtypi i saj, brohoriste çdo ditë për lëvizjet e mëdha studentore (më pas dhe të punëtorisë) në Europë, nga njëra anë; ribotonte artikujt e Zhenminzhibao-s për revolucionin kulturor nga ana tjetër dhe, po në atë kohë, merrte vendimin historik për të dalë nga Traktati i Varshavës dhe për të mbështetur popullin e Çekosllovakisë në qendresën e vet, qoftë dhe në formën e protestës pasive si vetëdjegia heroike e të riut Jan Palach në një shesh të Pragës.
Pajtohem me autorin që fillimin e lëvizjeve të rinisë shqiptare të Brezit 1968 e cilëson antikulturë ndër thonjëza, sepse ajo që ndodhi, në mendjen e dijetarit – jo dhe të politologut, bie fjala – nuk mund të disiplinohet brenda një kallëpi. Nismat e 1968-ës kishin një përbërëse krejt të ngjashme me lëvizjen zenitiste të ish-Jugosllavisë së parë monarkike të periudhës ndërmjet dy luftërave, që nxiti antieuropeizmin e shkatërrimin, madje në emër të epërsisë së kulturës së pacenuar të fshatit; po aq edhe furinë kundër së vjetrës që kishin shpallur futuristët më 1908 (duke përfshirë urrejtjen kundër muzeve, akademive, universiteteve dhe … institucioneve të kultit); ca më shumë dhe disa prej sloganeve të njohura të revolucionit kulturor kinez. Udhëheqësìa e nxiti shpërthimin, por a e deshte vërtet? Siç del nga studimi i Albert Nikollës, e deshte sepse ishte e pashmangshme, por të kontrolluar prej asaj vetë. Dhe kjo shpjegon pse në fytyrën e Brezit 1968 bashkohen e njësohen edhe akulturimi, edhe emancipimi; edhe shkatërrimi i projektuar nga lart, edhe kontestimi i bazave të sistemit politik, së paku në letërsi e arte. Kjo e bën studimin një libër të të vërtetave ashtu siç kanë qenë, pa fshehur njërën gjysmë dhe zmadhuar gjysmën tjetër.
Do të kishte qenë metodologjikisht e gabuar që autori të kufizohej kronologjikisht brenda vitit 1968, sepse ngjarjet e mëdha, për mirë a për keq qofshin, edhe sikur të kenë një projekt, nuk i respektojnë fanatikisht kalendarët. Duke e konsideruar Brezin 1968 si shenjues të zhvillimeve të gati një dekade, Albert Nikolla vjen deri tek Plenumi i katërt (1974) e pak më këndej, sepse e ndien që e ka për detyrë të japë përgjigje edhe për disa pyetje që deri më sot kanë marrë përgjigje të mjegullta. Një ndër to është Festivali i 11-të i Këngës në RTSH, për të cilin edhe vetë protagonistët herë pas here janë përgjigjur me naivitet: Nuk e dimë si erdhi ajo goditje, po të ishte për liberalizëm Festivali i 10-të ishte edhe më keq. Libri i Albert Nikollës na vjen në ndihmë të kuptojmë se pikërisht atëherë, me sytë e leadership-it, raporti midis antikulturës dhe kulturës; midis shkatërrimit dhe prirjeve për ndryshim; midis lëvizjeve nën kontroll dhe atyre jashtë kontrollit, ishin bërë të rrezikshme, sepse tashmë nuk po ndodhte një harxhim energjish sipas adresimit nga lart, por një dukuri e ngjashme si në Europë. Shkurt, nuk mund të vazhdohej më hipokrizia: Mbështesim lëvizjet demokratizuese studentore në Perëndim, por këtu brenda lëvizet të jenë siç i duam ne. Kjo shpjegon pse me Plenumin e 4-t realisht u mbyll përbërësja vetëvepruese e Brezit 1968 dhe përbërësja e kontrolluar nga lart u bë edhe më e skajshme (shkrimtari që vjen nga klasa punëtore, heqja dorë nga honorari, edukimi në gjirin e masës, shkrimtari si ndihmës ideologjik, ateizmi shtetëror.
“Antikultura e 68-ës në Shqipëri është një libër i mirëseardhur, i shkruar nga një studiues i ditur, që është thelluar në kërkime dhe që në krye ka vendosur të mos ndjekë rrugën e arsyetimeve që mund të të vijnë ndërmend me të parën herë.
