Poeti i madh grek Janis Ricos flet sërish shqip. Kësaj here janë dhjetë poema që rrëfejnë për vetminë, dashurinë, plakjen e trupit, përplasjet brenda ndërgjegjes së individit, për kujtesën vetjake dhe atë historike, që vijnë nën titullin “Përmasa e Katërt”. Në rrëfimin e tij mbi autorin, jetën e tij dhe “Përmasën e Katërt” përkthyesi i njohur Romeo Çollaku, sjell për të gjithë një identikit të jetës e poezisë së Ricosit, e po aq edhe të natyrës së tij si poet, i cili sa depërton tek marrëdhëniet njerëzore, po aq zhytet edhe në qasjet politike.
“Janis Ricos”, shkruan Peter Levi në Times Literary Supplement, “është poet i madh, nga ata të modës së vjetër. Krijimtaria e tij ka qenë jashtëzakonisht e pasur, jeta e tij heroike dhe e mbushur me ngjarje, zëri i tij mishërim i guximit kombëtar, ndërsa mendja aktive dhe e palodhur. Poemat e Ricosit, “ashtu të drejtpërdrejta dhe me sensin e tyre të ankthit, janë prekëse dhe dëshmojnë për guximin e një shpirti njerëzor në rrethana me të cilat pak prej nesh janë përballur ose do të kishin triumfuar, sikur të ishim përballur me to”, thekson Philip Sherrard në Washington Post Book World. Nëntë herë i nominuar për çmimin Nobel, Ricosi fitoi edhe çmimin Lenin për Paqen, vlerësimi më i lartë letrar në ish-Bashkimin Sovjetik, si dhe shumë çmime letrare nga e gjithë Europa Lindore, para se të shuhej në vitin 1990.
Vështirësitë dhe fatkeqësitë qysh në vitet e para të jetës së Ricosit, luajtën rol të madh në të gjitha shkrimet e tij. Familja e tij e pasur u rrënua financiarisht kur Ricosi ishte ende fëmijë dhe, menjëherë pas kësaj, babai dhe e motra humbën mendjen. Tuberkulozi i preku nënën dhe një vëlla më të madh e, më vonë, edhe vetë Ricosi, u mbyllën për disa vite në një sanatorium në Athinë. Poezia dhe lëvizja komuniste greke, u bënë forcat mbështetëse në jetën e tij. Meqë shkrimet e Ricosi ishin shpesh me natyrë politike, iu desh të duronte periudha persekutimi nga kundërshtarët politikë. Një nga veprat e tij më të famshme, Epitaf, një vajtim i frymëzuar nga vrasja e një punëtori në një grevë të madhe të përgjithshme në Selanik, u dogj nga diktatura fashiste, bashkë me libra të tjerë, në një ceremoni të mbajtur përpara tempullit të Zeusit në vitin 1936.
Pas Luftës së Dytë Botërore dhe shtypjes së Lëvizjes së Rezistencës Kombëtare të Greqisë, Ricosi u internua për katër vjet në ishujt Lemnos, Makronisos dhe Agjio Efstratios. Librat e tij u ndaluan deri më 1954-n. Në vitin 1967, kur kolonelët e ushtrisë bënë grusht shteti dhe shtinë në dorë Greqinë, Ricosi u dëbua përsëri e më pas u mbajt në arrest shtëpie deri më 1970. Edhe këtë herë, veprat e tij u ndaluan.
Poezia e Ricosit është herë haptazi politike, herë thellësisht personale, dhe shpesh në të gjenden personazhe nga mitologjia e lashtë greke. “Përmasa e katërt”, një nga veprat e tij më të gjata, e përkthyer tashmë edhe në shqip (përveç gjuhëve të tjera), përbëhet nga dhjetë monologë, që flasin për Agamemnonin e lashtë dhe shtëpinë tragjike të Atreut. I rrëfyer nga figura klasike si Persefona, Oresti, Ajaksi, Fedra dhe Helena e Trojës, Përmasa e katërt është një “libër i shkruar bukur… që përshkruan se çfarë ndodh kur dashuria, urrejtja dhe rivaliteti mes vëllezërve e motrave dalin jashtë kontrollit”, komenton Mary Fujimaki, recensuese në Stand, që gjithashtu thekson se “ngjyresa e veprës, entuziazmi, kalimi nga e kaluara në të tashmen, i bën historitë të duken më të njohura për lexuesit e kohëve moderne”.
Shumë kritikë i konsiderojnë poemat më pak politike të Ricosit si krijimet e tij më të mira. George Economou, në një artikull për New York Times Book Review, shprehet se “në poemat e shkurtra, shumica e të cilave nuk janë haptazi politike, Ricosi shfaqet plot me të papritura. Ai vë në pah, dhe hera-herës lartëson, cilësitë enigmatike, irracionale, misterioze dhe të padukshme të përvojës.” Vernon Young në Hudson Review citon “dhuntinë e jashtëzakonshme të Ricosit… për t’i dhënë tingull dhe ngjyrë heshtjes, çastit që afron, qetësisë së ngurosur”. Në mënyrë të ngjashme, John Simoni vë në dukje atmosferën surreale në veprën e Ricosit. Në recensionin “Ricosi në parantezë” për revistën Poetry, Simoni shkruan: “Ajo që më duket e spikatur në lidhje me poezinë e Ricosit, është aftësia e tij për të ndërtuar struktura të jashtëzakonshme me elemente fare të zakonta, të pasforcuara – të nxjerrë surrealitetin nga realiteti.” Simoni shquan edhe vetminë në poezitë e Ritsos. Ai sqaron: “Ricosi është edhe një rapsod i përsosur i vetmisë, por i vetmisë së fisnikëruar dhe të kapërcyer. Poezi pas poezie, imazh pas imazhi, vetmia mbulohet me një humor të zymtë që fillon të zbusë pasojat e saj shkatërrimtare dhe e bën personazhin e poezisë fitimtar, një fitore si ajo e Pirros”. “Dinamizmi imagjinar, intensiteti lirik dhe shprehjet e mahnitshme gati surrealiste”, që karakterizojnë karrierën letrare shtatëdhjetëvjeçare të poetit, sipas recensentit M. Byron Raizis të World Literature Today, “janë po aq të spikatura, të freskëta e të gjalla, sa ç’kanë qenë gjatë gjithë veprimtarisë së tij krijuese”.
Përmasa e katërt është pjesë e projektit të përkthimit letrar “Udhëtim në vende dhe kohë të ndryshme me mjeshtër të letërsisë europiane”, me mbështetjen e programit Europa Krijuese të BE. I përkthyer me mjeshtëri nga Romeo Çollaku, ky është vëllimi i dytë poetik i shkrimtarit grek Janis Ricos i botuar në shqip nga Sh. B. DITURIA, pas Erotikës (DITURIA, 2019)
